మంగలి బాబా

ప్రొఫెసర్ రామచంద్రమూర్తి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తత్వశాస్త్ర విభాగానికి అధిపతిగా పదవీ విరమణ చేసిన వ్యక్తి. ఆయనకు భార్య లక్ష్మీదేవి మాత్రమే తోడు. ఇద్దరు కుమారులు అమెరికాలో స్థిరపడ్డారు. సంవత్సరాల బాధ తర్వాత లక్ష్మీదేవి క్యాన్సర్తో మరణించింది. ఆమె వెళ్ళిపోయిన తర్వాత రామచంద్రమూర్తికి ఇల్లు శ్మశానంలా తోచింది.

ప్రతి ఉదయం ఆయన కాఫీ కప్పు చేతిలో పట్టుకుని, ఎదురుగా ఖాళీగా ఉన్న కుర్చీని చూస్తూ గంటలు గడిపేవాడు. ఆ కుర్చీలో ఒకప్పుడు లక్ష్మీదేవి కూర్చుని, “ఈ రోజు ఏమి ఉపన్యాసం?” అని అడిగేది. ఇప్పుడు ఆ కుర్చీ మౌనంగా నిలబడి ఉంది. ఆయనకు తెలిసిన ప్రతి తాత్విక సిద్ధాంతం అద్వైతం, విశిష్టాద్వైతం, బౌద్ధ శూన్యత అన్నీ పనికిరాని మాటలుగా మారిపోయాయి. “నేను వేల పుస్తకాలు చదివాను, కానీ నా భార్య లేని ఈ గదిలో ఎలా ఉండాలో నాకు తెలియడం లేదు” అని ఒక రోజు డైరీలో రాసుకున్నాడు.

ఆ కొద్ది రోజుల్లోనే ఆయన కుమారులు ఫోన్ చేసి, “నాన్నగారు, మీరు అమెరికా వచ్చేయండి. ఇక్కడ మంచి సీనియర్ లివింగ్ కమ్యూనిటీ ఉంది” అన్నారు. రామచంద్రమూర్తికి అమెరికా అంటే ఇష్టం లేదు. అక్కడి కృత్రిమ చిరునవ్వులు, సమయానికి తినాల్సిన మాత్రలు, గోడల మీద వేలాడే క్యాలెండర్లు ఆయనకు అవేమీ అక్కర్లేదు. బదులుగా ఆయన ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నాడు: “నేను కాశీకి వెళ్తాను. అక్కడ సన్యాసిలా మిగిలిపోతాను.”

కుమారులు వ్యతిరేకించారు, కానీ ఆయన వినలేదు. ఒక చిన్న బ్యాగ్, కొన్ని పుస్తకాలు, లక్ష్మీదేవి ఫోటో ఇవే తీసుకుని రామచంద్రమూర్తి వారాణసి బయలుదేరాడు.

కాశీలో మొదటి రోజులు

వారాణసి చేరుకున్న మొదటి వారం ఆయనకు పూర్తి గందరగోళంగా ఉంది. దశాశ్వమేధ ఘాట్ దగ్గర ఒక చిన్న గదిని అద్దెకు తీసుకున్నాడు. ప్రతి ఉదయం గంగలో స్నానం చేస్తూ, సాయంత్రం ఆరతి చూస్తూ, మిగిలిన సమయం ధ్యానంలో గడపాలని ఆయన సంకల్పించుకున్నాడు. కానీ వాస్తవం వేరుగా ఉంది. ఆయనకు ధ్యానం పట్టలేదు. మనసు నిలవలేదు. గంగాజలం ఆయనను శుద్ధి చేయలేదు; బదులుగా ఆయనకు లక్ష్మీదేవి ముఖం ప్రతి అలలో కనిపించింది.

మూడో రోజు ఆయన ఒక మఠానికి వెళ్ళి, “నాకు సన్యాస దీక్ష ఇవ్వండి” అని అడిగాడు. అక్కడి పెద్ద స్వామిజీ ఆయన్ను ఒకసారి చూసి నవ్వాడు. “మీరు ఇంకా దుఃఖాన్ని పూర్తిగా తాగలేదు. మీలో ఇంకా ‘నేను’ అనే అహం మిగిలి ఉంది. ముందు ఆ అహాన్ని గంగలో కరిగించండి” అన్నాడు. రామచంద్రమూర్తికి ఆ మాటలు నచ్చలేదు. ఆయన తత్వశాస్త్ర ప్రొఫెసర్, ఎవరు చెప్పాలి తనకు అహం గురించి? అలా అపహాస్యం చేసినందుకు కోపంగా వెనక్కి తిరిగి వచ్చేశాడు.

మంగలి పరిచయం

నాలుగో రోజు ఉదయం, రామచంద్రమూర్తి మణికర్ణికా ఘాట్ గుండా నడుస్తున్నాడు. అక్కడ శవాలు కాలుతున్నాయి. ఎక్కడో మంటలు, ఎక్కడో ఏడుపులు. ఆయన ముక్కు మూసుకుని వేగంగా నడవడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా, ఒక చిన్న షెడ్ దగ్గర ఒక వృద్ధుడు కూర్చుని ఉన్నాడు. ఆ వృద్ధుడి చేతిలో ఒక పాత కత్తి, ఎదురుగా ఒక రాయి మీద నూనె రాయడానికి సన్నాహాలు. అతను మంగలి చనిపోయిన వారి శవాలకు గడ్డం, జుట్టు తీసేవాడు. ఆ పని వారసత్వంగా వచ్చినది. అతని పేరు రామలాల్.

రామలాల్ దాదాపు డెబ్భై సంవత్సరాల వయసు ఉంటుంది. మేను నల్లగా ఉంది. చేతులు కంపిస్తున్నాయి కానీ కత్తి పట్టు మాత్రం దృఢంగా ఉంది. అతను రామచంద్రమూర్తిని చూసి నిశ్శబ్దంగా నవ్వి, “అయ్యా, మీరు ఇక్కడ ఏమి వెతుకుతున్నారు?” అని హిందీలో అడిగాడు.

రామచంద్రమూర్తికి హిందీ రాదు. కానీ ఏదో లోతు ఆ వృద్ధుడి కళ్లలో కనిపించింది. ఆయన చిరాకుగా “నేను ఏమీ వెతకడం లేదు. నేను ఇప్పటికే ప్రతిదీ వదిలేశాను” అన్నాడు.

రామలాల్ నిశ్శబ్దంగా “మీరు ఏమీ వదలలేదు. మీరు ఒక బరువును మోస్తున్నారు. ఆ బరువు పేరు ‘నేను చాలా చదువుకున్నాను’ అనే గర్వం” అన్నాడు.

రామచంద్రమూర్తికి ఆ మాటలు కత్తిలాగా గుచ్చుకున్నాయి. అతను ఏమీ మాట్లాడకుండా వెళ్ళిపోయాడు.

రోజువారీ సంభాషణలు

మర్నాడు మళ్లీ ఆయన ఆ ఘాట్ దగ్గరికి వెళ్ళాడు. ఈసారి కేవలం కుతూహలం వల్ల. రామలాల్ ఒక శవం ముందు కూర్చుని, చాలా జాగ్రత్తగా దాని జుట్టు తీస్తున్నాడు. అతను చేస్తున్న పని చూస్తే భయం వేసింది, కానీ అతని ముఖంలో ఏదో శాంతి ఉంది. చనిపోయిన వ్యక్తిని ఒక తల్లి నిద్రిస్తున్న బిడ్డను చూస్తున్నట్లు చూస్తున్నాడు.

రామచంద్రమూర్తి పక్కన కూర్చుని, “ఈ పని చేయడానికి నీకు విసుగు లేదా?” అని అడిగాడు.

రామలాల్ నిశ్శబ్దంగా “ఈ పని నాకు విసుగు ఇవ్వదు. ఇది నాకు గుర్తు చేస్తుంది  మనమందరం ఒక రోజు ఇలాగే పడుకుంటాము. అప్పుడు కులం, చదువు, డబ్బు ఏమీ లెక్కలోకి రావు” అన్నాడు.

ఆ మాటలు రామచంద్రమూర్తి హృదయంలో దిగిపోయాయి. ఆయన చాలా పుస్తకాలు రాశాడు మరణం మీద, కానీ ఎప్పుడూ ఇంత దగ్గరగా మరణాన్ని చూడలేదు. ఆ తర్వాత ప్రతి ఉదయం ఆయన మణికర్ణికా ఘాట్ కు వెళ్లి రామలాల్ పక్కన కూర్చోవడం అలవాటు చేసుకున్నాడు. మొదట్లో మాటలు తక్కువగా ఉండేవి. నెమ్మదిగా రామలాల్ తన జీవితం గురించి చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు.

రామలాల్ చిన్నతనంలో తండ్రిని కోల్పోయాడు. ఈ మంగలి వృత్తిని ఆరు తరాల నుంచి వారి కుటుంబం చేస్తోంది. అతని భార్య పదేళ్ల క్రితం చనిపోయింది. కొడుకు ఢిల్లీలో ఒక సాఫ్ట్వేర్ కంపెనీలో పనిచేస్తున్నాడు, కానీ తండ్రి వృత్తిని చూసి సిగ్గుపడతాడు. రామలాల్ ఒంటరిగా ఈ ఘాట్లో నివసిస్తున్నాడు. అతను చాలా సంవత్సరాలుగా చనిపోయినవారి శవాలకు చివరి సేవ చేస్తున్నాడు. అతని చేతులు ఎన్ని శవాలను తాకాయో లెక్క లేదు.

ఒక రోజు రామచంద్రమూర్తి అడిగాడు: “మీరు చనిపోయినవారి ముఖాలు చూసి భయపడరా?”

రామలాల్ నిశ్శబ్దంగా నవ్వి, “చనిపోయినవారు భయపెట్టరు అయ్యా. భయపెట్టేది బ్రతికి ఉన్నవారి అహం. చనిపోయినవారు నిజాయితీగా ఉంటారు. వాళ్లు నటించరు. నేను వాళ్ల దగ్గర నేర్చుకున్నాను మనుషులు చివరికి ఏమీ తీసుకెళ్లలేరు, కానీ వాళ్లు వదిలిపెట్టిన ప్రేమ మాత్రం మిగులుతుంది” అన్నాడు.

మార్పు ప్రారంభం

క్రమంగా రామచంద్రమూర్తికి తన లోపలి ఖాళీతనం గురించి అవగాహన వచ్చింది. ఆయన ఎప్పుడూ తన తెలివితేటలను, తన పాండిత్యాన్ని ఒక కవచంలా ధరించేవాడు. ఇప్పుడు ఆ కవచం రాలిపోతోంది. ఒక రోజు సాయంత్రం, గంగారతి అయిపోయిన తర్వాత, రామచంద్రమూర్తి రామలాల్ చేతిలో కత్తి పట్టుకుని, “నాకు ఈ పని నేర్పించు” అన్నాడు.

రామలాల్ ఆశ్చర్యపోయాడు. “అయ్యా, మీరు పండితులు. మీ చేతులు పుస్తకాలు పట్టుకోవడానికి చేసినవి. ఈ పని మీకు తగదు.”

“నా చేతులు ఇప్పటివరకు ఏమీ నేర్చుకోలేదు” అని రామచంద్రమూర్తి అన్నాడు. “అవి సిద్ధాంతాలు రాశాయి, కానీ ఒక్క మనిషికి కూడా ఓదార్పు ఇవ్వలేదు. నువ్వు నాకు నేర్పు  ఎలా సేవ చేయాలో, ఎలా వినమ్రంగా ఉండాలో.”

ఆ రోజు నుంచి రామచంద్రమూర్తి రామలాల్ వద్ద శిష్యుడిలా చేరాడు. మొదట్లో చాలా కష్టంగా ఉండేది. కత్తి పట్టడం, శవాల దగ్గరకు వెళ్లడం, కాలిన మాంసం వాసన ప్రతిదీ ఆయనకు వాంతులు తెప్పించేది. కానీ రామలాల్ చాలా సహనంగా ఉండేవాడు. “నీ మనసు నీకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతుంది. ఆ పోరాటం ఆపు. ప్రతి శవం లోపల ఒక కథ ఉంది. ఆ కథను గౌరవించు” అని చెప్పేవాడు.

నెల రోజుల తర్వాత రామచంద్రమూర్తి ఒక శవానికి పూర్తిగా గడ్డం తీయగలిగాడు. ఆ రోజు అతను చాలా ఏడ్చాడు. తన జీవితంలో మొదటిసారి, ఒక చనిపోయిన వ్యక్తికి తాను ఉపయోగపడ్డానని అనిపించింది. ఆ శవం ఒక పేద వ్యక్తిది. బంధువులు ఎవరూ రాలేదు. రామచంద్రమూర్తి అతనికి చివరి సేవ చేసి, స్వయంగా చితికి నిప్పు పెట్టాడు.

క్రమంగా ఆ ఘాట్లోని ప్రజలు రామచంద్రమూర్తిని గుర్తించడం మొదలుపెట్టారు. అతను మంగలి రామలాల్ వద్ద పని చేస్తున్నాడు కాబట్టి, ప్రజలు అతన్ని “మంగలి బాబా” అని పిలవడం మొదలుపెట్టారు. మొదట్లో ఆ పేరు అతనికి అవమానంగా అనిపించింది. కానీ రామలాల్ చెప్పాడు: “పేర్లు అర్థం లేనివి. మనం చేసే పనే మనకు నిజమైన పేరు. ఈ పేరు నిన్ను వినమ్రంగా ఉంచుతుంది.”

ఒక రోజు ఢిల్లీ నుంచి ఒక యువకుడు వచ్చాడు. అతను రామలాల్ కొడుకు. అతను తండ్రిని చూడటానికి వచ్చాడు, కానీ అతని ముఖంలో సిగ్గు, కోపం కనిపించాయి. “నాన్నగారు, మీరు ఇంకా ఈ పని చేస్తున్నారా? నా స్నేహితులు నన్ను అడుగుతారు నీ నాన్న ఏమి చేస్తారు? నేను చెప్పలేకపోతున్నాను” అన్నాడు.

రామలాల్ ఏమీ మాట్లాడలేదు. కానీ రామచంద్రమూర్తి ముందుకు వచ్చి, ఆ యువకుడి వైపు తిరిగి, “నీ నాన్న ఎంతటి గొప్ప వ్యక్తి అని నీకు తెలుసా? అతను చనిపోయిన వారికి చివరి గౌరవం ఇస్తాడు. అతను ఎవరికీ తెలియని, ఎవరూ చూడని, ఒంటరిగా చనిపోయిన వారి శవాలను స్నానం చేయించి, వారికి మానవత్వం యొక్క చివరి స్పర్శను ఇస్తాడు. నేను చాలా పుస్తకాలు చదివాను. నేను పెద్ద పండితుడిని. కానీ నేను నీ నాన్న దగ్గర మనిషిగా ఎలా ఉండాలో నేర్చుకుంటున్నాను. నీవు సిగ్గుపడాల్సింది నీ తండ్రి వృత్తిని కాదు నీ స్వంత అజ్ఞానాన్ని” అన్నాడు.

ఆ యువకుడి కళ్లు నిండాయి. అతను వెళ్లిపోయే ముందు, తండ్రి చేతులు పట్టుకుని, “క్షమించండి నాన్నా” అని గొణిగాడు.

చివరి రోజులు

ఆ సంఘటన తర్వాత రామలాల్ మరింత బలహీనపడ్డాడు. అతని వయసు ఎక్కువయింది. ఒక రోజు ఉదయం, అతను రామచంద్రమూర్తి చేతిలో తన పాత కత్తిని ఉంచి, “ఇకపై నేను ఈ పని చేయలేను. ఇప్పుడు ఈ బాధ్యత నీది. నువ్వు ఇక్కడే ఉండి, ఈ ఘాట్లో చనిపోయే వారికి చివరి సేవ చేయి. ఇదే నీకు నిజమైన సన్యాసం” అన్నాడు.

కొద్ది రోజుల్లోనే రామలాల్ కన్నుమూశాడు. ఆ రోజు రామచంద్రమూర్తి చాలా నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాడు. అతను తన గురువు శవానికి స్వయంగా గడ్డం తీశాడు, స్వయంగా నీళ్లు పోశాడు, స్వయంగా చితికి నిప్పు పెట్టాడు. నిప్పు రగిలినప్పుడు, అతనికి లక్ష్మీదేవి గుర్తుకు వచ్చింది. రామలాల్ గుర్తుకు వచ్చాడు. అతనికి అర్థమైంది మరణం ఒక తుది ముగింపు కాదు, అది ఒక గుర్తు. ప్రతి మనిషి జీవితంలో ఒక పాఠాన్ని వదిలిపెడతాడు.

నేడు, రామచంద్రమూర్తి, మంగలి బాబా ఇప్పటికీ మణికర్ణికా ఘాట్లో ఉంటాడు. ఆయనకు ఇప్పుడు ఎనభై ఏళ్లు దాటాయి. ఆయన చేతులు ఇప్పటికీ కంపిస్తాయి, కానీ ప్రతి శవానికి చివరి సేవ చేస్తాడు. ఆయన దగ్గర ఒక పాత డైరీ ఉంది అందులో తాను సేవ చేసిన ప్రతి మృతుడి పేరు రాసుకుంటాడు. ఇప్పటివరకు ఆ డైరీలో వెయ్యికి పైగా పేర్లు ఉన్నాయి.

ఒకసారి ఒక యాత్రికుడు ఆయన్ని అడిగాడు: “బాబా, నీవు ఇంత చదువుకున్నావు. ఇంత గొప్ప ప్రొఫెసర్ వి. నీవు ఈ పని ఎందుకు చేస్తున్నావు?”

మంగలి బాబా నిశ్శబ్దంగా నవ్వి, “నేను చదువుకున్నదంతా నేను మరిచిపోయాను. కానీ ఈ చేతులు నాకు నేర్పిన ఒక పాఠం మాత్రం మరచిపోలేదు ప్రతి మనిషి లోపల ఒక గంగ ఉంటుంది. ఆ గంగను కలుషితం చేయకు. ప్రతి మనిషి చివరి క్షణంలో కూడా ప్రేమకు అర్హుడు” అన్నాడు.

ఆయన మాటలు విన్న ప్రతి ఒక్కరి కళ్లు తడిగా మారతాయి. ఎందుకంటే ఆ మాటల్లో పుస్తకాల జ్ఞానం లేదు అనుభవం యొక్క తేనె ఉంది. ఒక తత్వవేత్త మంగలి అయ్యాడు. ఒక పండితుడు శిష్యుడయ్యాడు. మరణం అతనికి జీవితం యొక్క నిజమైన అర్థం నేర్పింది.

మణికర్ణికా ఘాట్లో ఇప్పటికీ ప్రతి రోజు శవాలు కాలుతూనే ఉంటాయి. ఆ మంటల నడుమ ఒక వృద్ధుడు కూర్చుని ఉంటాడు. అతని పేరు మంగలి బాబా. అతని చేతిలో ఒక పాత కత్తి, ఒక చిన్న నవ్వు, ఒక పెద్ద హృదయం. కాశీ అతనికి సన్యాసం ఇవ్వలేదు; కాశీ అతనికి మనుషుల్ని ప్రేమించడం నేర్పింది. బహుశా అదే నిజమైన మోక్షం.