మనిషి కోసం మనిషి

ఆయన పేరు అద్వైతానందం. న్యాయవాది. నాలుగైదు దశాబ్దాలుగా జిల్లా కోర్టులో వాదనలు చేస్తున్నారు. ఆయనకు ఒక విచిత్రమైన అలవాటు ఉంది తన పేరు ముందు ఎప్పుడూ కులం రాయడు. బార్ కౌన్సిల్ రిజిస్టర్లో, కోర్టు పిలుపు పత్రాల్లో, వకాలత్ నామాల్లో ఎక్కడా కులం ఉండదు. ఆయన రాయండి అంటే, ఒక్క మాట మాత్రం రాస్తారు "మనిషి."

చాలామంది హాస్యం చేసేవారు. "ఏమండీ, మీరు మనిషిని అని రాయకపోతే, మీరు మనిషి కాదా? కులం రాయకపోతే కేసులు దొరకవు. జడ్జీలకు మీ గోత్రం తెలియాలి కదా!" అద్వైతానందం చిరునవ్వు నవ్వేవారు. "న్యాయం కులం చూడదు. న్యాయం మనిషిని చూస్తుంది. నేను మనిషిని. అంతే చాలు."

ఆయనకు ఒక కల ఉంది. ఈ దేశంలో ఎవరికీ కులం పేరుతో అవమానం జరగకూడదు. దానికోసం ఆయన చాలా కేసులు వాదించారు. చిన్న చిన్న వివాదాలు నుండి పెద్ద పెద్ద హక్కుల కేసులు వరకు. కానీ ఆయన మనసులో ఒక గాయం ఉండేది. ఆయన స్వంత కుమార్తెను పెళ్లి చేసుకోవడానికి వచ్చిన వారు "మీ కులం ఏమిటి?" అని అడిగేవారు. ఆయన చెప్పేవారు, "మనిషి." వారు తిరిగి వెళ్లిపోయేవారు. కూతురు ఒంటరిగా మిగిలిపోయింది. ఆమె ఒకసారి నాన్నను అడిగింది. "నాన్నా, ఒక్కసారి కులం రాయండి. నాకు పెళ్లి అవుతుంది." ఆయన కళ్ళు చెమర్చాయి. "అమ్మా, నీ పెళ్లి కంటే నా సత్యం పెద్దది. నేను కులం రాస్తే, నేను చేసే ప్రతి న్యాయవాదం అబద్ధమవుతుంది." కూతురు అర్థం చేసుకుంది. ఆమె పెళ్లి చేసుకోలేదు. ఆమె తండ్రి ఆఫీసులోనే సహాయకురాలిగా చేరింది.

ఒక రోజు, ఆయన దగ్గరికి ఒక వృద్ధుడు వచ్చాడు. ఆ వృద్ధుడి వస్త్రాలు చినిగి ఉన్నాయి. కాళ్ళకు చెప్పులు లేవు. అతను దూరపు కొండల్లో నివసించే ఒక అడవి తెగకు చెందిన వాడు. ఆ తెగకు పేరు లేదు. దేశంలోని ఏ జాబితాలోనూ వారి ఉనికి లేదు. వారిని ఎవరూ పౌరులుగా గుర్తించరు. వారికి ఓటు లేదు. వారికి భూమి లేదు. వారికి బడి లేదు. వారు అడవిలో జంతువుల్లా జీవిస్తున్నారు. ప్రభుత్వం వారిని 'సంచార జాతి' అని పిలిచి, దూరం పెట్టింది.

ఆ వృద్ధుడు చెప్పాడు, "స్వామీ, మా పిల్లలు చనిపోతున్నారు. ఆకలి. రోగాలు. మా పిల్లలకు బడిలో సీటు ఇవ్వరు. 'మీకు గుర్తింపు లేదు' అంటారు. మాకు పేరు కూడా లేదు. మాకు న్యాయం చేయండి."

అద్వైతానందం ఆ వృద్ధుని చేతులు పట్టుకున్నారు. ఆ చేతులు ఎంత కఠినంగా ఉన్నాయో. ఎన్ని కాలాలు, ఎండలు, వానలు చూశాయో. ఆయన కళ్ళు నిండాయి. "నేను మీ కోసం వాదిస్తాను. నా పేరు మీద ఒట్టు. నేను రుసుము తీసుకోను. నేను మనిషిని. మీరు మనుషులు. న్యాయస్థానం ముందు ఇద్దరం సమానులమే."

ఆయన ఆ కేసును సుప్రీంకోర్టు వరకు తీసుకెళ్లారు. సంవత్సరాలు పట్టింది. ఆయన వయసు మీదపడింది. జుట్టు నెరిసిపోయింది. కాళ్ళు నొప్పి పెట్టాయి. కానీ ఆయన ఓపికగా కోర్టుకు వెళ్లేవారు. ఆయన వాదన చాలా సూటిగా ఉండేది "మన దేశ రాజ్యాంగం మొదటి పేజీలో 'మనిషి' అనే పదంతో మొదలవుతుంది. అది 'బ్రాహ్మణ' అని లేదు, 'క్షత్రియ' అని లేదు, 'షెడ్యూల్డ్' అని లేదు. 'మనిషి' అని ఉంది. ఈ తెగకు చెందిన ప్రతి ఒక్కరూ మనిషి. వారికి గుర్తింపు లేదని వారి ప్రాథమిక హక్కులను తిరస్కరించడం రాజ్యాంగ విరుద్ధం. వారికి ఆహారం కావాలి. వారికి వైద్యం కావాలి. వారికి విద్య కావాలి. వారికి గుర్తింపు కావాలి. నేను కులం పేరు రాయని న్యాయవాదిని. నేను రాసేది కేవలం 'మనిషి' మాత్రమే. ఈ తెగ కూడా అంతే. వారు మనుషులు. వారికి హక్కులు ఇవ్వండి."

ప్రతిపక్ష న్యాయవాదులు నవ్వారు. "వీరికి చరిత్ర లేదు. వీరికి భాష లేదు. వీరిని ఏ సర్వేలోనూ లెక్కించలేదు. వీరు ఎవరో తెలియదు. వీరికి రాజ్యాంగ హక్కులు ఎలా ఇస్తారు?"

అద్వైతానందం లేచి నిలబడ్డారు. ఆయన గొంతు వణికింది. కానీ ఆయన మాటలు గట్టిగా ఉన్నాయి. "మీరు చెప్పింది నిజమే. వీరికి చరిత్ర లేదు. ఎందుకంటే వీరి చరిత్రను ఎవరూ రాయలేదు. వీరికి భాష లేదు. ఎందుకంటే వీరి భాషను ఎవరూ నేర్చుకోలేదు. వీరిని ఎవరూ లెక్కించలేదు. ఎందుకంటే వీరిని ప్రజలుగా చూడడానికి ఎవరికీ ఇష్టం లేదు. కానీ వీరు శతాబ్దాలుగా ఈ నేలమీద బతికే ఉన్నారు. వీరు మనుషులు కాదా? వీరికి ఆకలి వేస్తుంది కదా. వీరి పిల్లలు చనిపోవడం మీరు చూడలేదు. నేను చూశాను. నా కళ్ళముందు ఒక తల్లి బిడ్డ ఆకలితో చావడం చూశాను. ఆ తల్లి మనిషి. ఆ బిడ్డ మనిషి. న్యాయం కోసం వారి కేకలు మీరు వినాలి. నేను విన్నాను. ఇది నా వాదన కాదు. ఇది మనిషి మనిషికి చేసే విన్నపం."

కోర్టు గది నిశ్శబ్దంగా మారిపోయింది. న్యాయమూర్తులు ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. ప్రతిపక్ష న్యాయవాదులు తలలు వంచుకున్నారు. అద్వైతానందం ఆ సమయంలో మోకాళ్లపై పడిపోయారు. "నా జీవితంలో నేను వందలాది కేసులు వాదించాను. నేను ఎన్నడూ మోకాళ్లపై పడలేదు. నేను ఈనాడు మీ ముందు మోకాళ్లపై పడుతున్నాను. ఎందుకంటే నేను కులం పేరు రాయడానికి నిరాకరించిన మనిషిని. ఈ తెగ కూడా కులం పేరు లేని మనుషులు. వారికి హక్కులు ఇవ్వండి. ఇవ్వకపోతే, న్యాయం అంటే ఏమిటో ఈ దేశం మరచిపోతుంది."

ఆ రోజు సాయంత్రం, న్యాయమూర్తులు తీర్పు చెప్పారు. ఏకగ్రీవంగా. "ఈ తెగకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇవ్వాలి. వారు ఈ దేశ పౌరులు. వారికి ఓటు హక్కు, విద్యా హక్కు, ఆరోగ్య హక్కు, భూమి హక్కు అన్నీ ఇవ్వాలి. 'మనిషి' అనే పదమే అన్ని హక్కులకు మూలం. ఈ తెగ మనుషులు కాబట్టి వారికి హక్కులు ఉన్నాయి."

కోర్టు గదిలో వెలుగులు నిండాయి. ఆ వృద్ధుడు ఆ తెగకు చెందిన ఆ ముసలివాడు అద్వైతానందం పాదాల మీద పడిపోయాడు. "మీరు మాకు జీవితం ఇచ్చారు. మీరు మాకు గుర్తింపు ఇచ్చారు. మేము ఇకపై జంతువులం కాదు. మేము మనుషులం." అద్వైతానందం అతన్ని లేవనెత్తారు. "నువ్వు ఎప్పుడూ మనిషివే. నీకు గుర్తింపు లేదని ప్రపంచం నమ్మేసింది. అంతే. నేను ఆ నమ్మకాన్ని బద్దలు కొట్టాను."

ఆయన ఇంటికి తిరిగి వచ్చారు. కూతురు తలుపు తీసింది. "నాన్నా, మీరు గెలిచారు." ఆయన చిరునవ్వు నవ్వారు. "నేను గెలవలేదు. మనిషి గెలిచాడు." ఆయన చేతిలోని ఫైలు పక్కన పెట్టారు. ఇప్పుడు ఆయన వయసు డెబ్భై అయిదు. ఆయన ఇక వాదనలు చేయలేరు. కానీ ఆయన చేసిన ఒక్క వాదన ప్రతి న్యాయస్థానం గోడల్లో ప్రతిధ్వనిస్తుంది, "నేను మనిషిని. నీవు మనిషివి. న్యాయం మనిషికి మాత్రమే."

కొన్ని నెలల తర్వాత, ఆ తెగ ప్రజలు ఆయన దగ్గరికి వచ్చారు. వారు ఆయనకు ఒక బహుమతి తీసుకువచ్చారు. అది ఒక చిన్న రాతి ఫలకం. దానిమీద వారి భాషలో ఒక్క మాట మాత్రం చెక్కబడి ఉంది. ఆ మాటకు అర్థం "మనిషిని ప్రేమించిన దేవుడు." అద్వైతానందం ఆ ఫలకాన్ని తన గుండెకు అద్దుకున్నారు. ఆ రాత్రి నిద్రపోయే ముందు, తన కూతురితో చెప్పారు "నా సమాధిపై కులం పేరు రాయవద్దు. 'మనిషి' అని మాత్రం రాయండి. అంతే చాలు. నాకు మరే గుర్తింపు అక్కర్లేదు." కూతురు నవ్వింది. "నాన్నా, మీరు నాకు నేర్పిన పాఠం అదే కదా, మనిషి కంటే గొప్ప గుర్తింపు మరొకటి లేదు."

ఆయన నిశ్శబ్దంగా కళ్ళు మూసుకున్నారు. ఆయన మనసులో ఆ అడవి తెగ పిల్లల నవ్వులు మారుమోగాయి. వారు ఇప్పుడు బడికి వెళ్తున్నారు. వారు ఇప్పుడు గుర్తింపు పొందారు. వారు ఇప్పుడు మనుషులు. నిజమైన మనుషులు.

అద్వైతానందం చనిపోయిన రోజు, వేలాది మంది ఆ తెగ ప్రజలు వచ్చారు. వారు ఆయన శరీరాన్ని తమ భుజాలపై మోసుకెళ్లారు. వారు కేకలు వేశారు, "మనిషి! మనిషి! మనిషి!". ఆ కేకలు ఆకాశాన్ని తాకాయి. ఆయన సమాధిపై ఒక్క మాట మాత్రం చెక్కారు "మనిషి."

ఆ మాట ఇప్పటికీ చెరిగిపోలేదు. ఆ మాట నేటికీ ఆ తెగ వారి గుండెల్లో నిలిచిపోయింది. ఎందుకంటే ఆ మాటే వారి స్వేచ్ఛకు, వారి గౌరవానికి, వారి జీవితానికి మూలం. కులం పేరు రాయని ఆ న్యాయవాది కేవలం ఒక మనిషి. కానీ ఆ ఒక్క మనిషి చేసిన పని, ఒక తెగ మొత్తాన్ని చీకటి నుండి వెలుగులోకి తీసుకువచ్చింది. ఇది న్యాయం యొక్క నిజమైన కథ. ఇది ప్రేమ యొక్క నిజమైన కథ. ఇది మనిషి యొక్క కథ.